Γιατί ξυπνάμε συχνά γύρω στις 3 τα ξημερώματα

Το να ξυπνάμε μέσα στη νύχτα δεν είναι τόσο τυχαίο όσο φαίνεται. Πολλοί άνθρωποι έχουν βιώσει το φαινόμενο να ανοίγουν τα μάτια τους γύρω στις 3 π.μ., και η επιστήμη έχει μια ενδιαφέρουσα εξήγηση: σχετίζεται με τον λεγόμενο «πρώτο» και «δεύτερο» ύπνο, καθώς και με το πώς το φως επηρεάζει τον κιρκάδιο ρυθμό του οργανισμού μας.

Ο ποιοτικός, συνεχόμενος ύπνος θεωρείται σήμερα βασικό στοιχείο ευεξίας. Όμως, δεν ήταν πάντα έτσι. Όπως εξηγεί ο λέκτορας Darren Rhodes του Keele University, ο σύγχρονος οκτάωρος ύπνος είναι σχετικά πρόσφατη συνήθεια, που προέκυψε μέσα από κοινωνικές και τεχνολογικές αλλαγές — όχι από εξελικτική ανάγκη.

Κατά τη μεγαλύτερη διάρκεια της ανθρώπινης ιστορίας, οι άνθρωποι ακολουθούσαν έναν «διφασικό» τρόπο ύπνου. Δηλαδή, κοιμούνταν σε δύο φάσεις: τον «πρώτο» και τον «δεύτερο» ύπνο, με ένα διάλειμμα αφύπνισης διάρκειας περίπου μίας έως δύο ωρών γύρω στα μεσάνυχτα. Εκείνη την ώρα, δεν έμεναν απλώς άυπνοι· περνούσαν τον χρόνο τους σε συζητήσεις, προσευχές, στοχασμό ή μικρές εργασίες στο σπίτι.

Αυτό το μοτίβο ύπνου ήταν ευρέως διαδεδομένο στην Ευρώπη, την Αφρική και την Ασία. Οι άνθρωποι έπεφταν για ύπνο λίγο μετά τη δύση του ήλιου, ξυπνούσαν για λίγο τα μεσάνυχτα και ξανακοιμούνταν ως την αυγή — μια πρακτική που έκανε τις μεγάλες χειμωνιάτικες νύχτες πιο ήπιες και λιγότερο μονότονες.

Πώς χάθηκε ο «δεύτερος» ύπνος

Η εξαφάνιση του διφασικού ύπνου ήρθε σχετικά πρόσφατα, τα τελευταία διακόσια χρόνια, ως αποτέλεσμα των τεράστιων αλλαγών στην κοινωνία και την τεχνολογία. Ο καθοριστικός παράγοντας ήταν η τεχνητή φωταγώγηση. Από τα κεριά και τις λάμπες λαδιού μέχρι τον ηλεκτρισμό, η δυνατότητα να έχουμε φως και μετά τη δύση του ήλιου άλλαξε ριζικά τον τρόπο ζωής μας.

Η έκθεση στο φως μετατόπισε το εσωτερικό μας ρολόι: καθυστέρησε την παραγωγή μελατονίνης, της ορμόνης του ύπνου, και έκανε τον οργανισμό πιο ανθεκτικό στις διακοπές. Έτσι, σταδιακά, οι άνθρωποι προσαρμόστηκαν σε έναν ενιαίο, συνεχόμενο ύπνο.

Ωστόσο, έρευνες δείχνουν ότι όταν οι συμμετέχοντες απομακρύνονται από το τεχνητό φως και τα ρολόγια, το σώμα τους επιστρέφει φυσικά στο διφασικό μοτίβο. Παρόμοια πρότυπα συναντώνται ακόμη σε αγροτικές περιοχές, όπως στη Μαδαγασκάρη.

Το φως, η διάθεση και η αίσθηση του χρόνου

Το φως δεν επηρεάζει μόνο τον ύπνο μας, αλλά και τη διάθεση και την αντίληψη του χρόνου. Κατά τους χειμερινούς μήνες, η περιορισμένη έκθεση στο φυσικό φως μπορεί να απορρυθμίσει τον κιρκάδιο ρυθμό. Το πρωινό φως, ειδικά, είναι ζωτικής σημασίας: αυξάνει την παραγωγή κορτιζόλης και μειώνει τη μελατονίνη, σηματοδοτώντας στον οργανισμό ότι είναι ώρα για δραστηριότητα.

Πειράματα έχουν δείξει ότι όταν οι άνθρωποι στερούνται φυσικού φωτός, χάνουν σταδιακά την αίσθηση του χρόνου. Το ίδιο συμβαίνει και σε περιοχές όπου επικρατεί πολικός χειμώνας. Παρ’ όλα αυτά, οι κοινότητες που διατηρούν σταθερό καθημερινό ρυθμό φαίνεται να προσαρμόζονται καλύτερα.

Έρευνα του Environmental Temporal Cognition Lab του Keele University έδειξε ότι το φως αλλάζει και την αίσθηση της διάρκειας: οι συμμετέχοντες ένιωθαν ότι ο χρόνος «κυλά πιο αργά» σε σκοτεινό ή απογευματινό φως και «πιο γρήγορα» όταν το περιβάλλον ήταν φωτεινό — ιδιαίτερα όσοι βρίσκονταν σε καλή ψυχολογική διάθεση.

Από το φυσικό «διάλειμμα» στην αϋπνία

Τα μικρά διαστήματα αφύπνισης μέσα στη νύχτα είναι απολύτως φυσιολογικά, καθώς συμβαίνουν στις μεταβάσεις μεταξύ των σταδίων ύπνου, ειδικά κοντά στη φάση REM. Το πώς αντιδρούμε σε αυτά, όμως, έχει μεγάλη σημασία. Όταν πανικοβαλλόμαστε ή κοιτάμε συνεχώς το ρολόι, νιώθουμε ότι ο χρόνος «παγώνει», αυξάνεται το άγχος και ο ύπνος γίνεται πιο δύσκολος. Αντίθετα, η αποδοχή και η ψυχραιμία βοηθούν το σώμα να επανέλθει φυσικά.

Οι ειδικοί της γνωσιακής-συμπεριφορικής θεραπείας για την αϋπνία συνιστούν, αν παραμείνουμε ξύπνιοι πάνω από 20 λεπτά, να σηκωθούμε και να κάνουμε κάτι ήρεμο, όπως να διαβάσουμε, και να επιστρέψουμε στο κρεβάτι μόνο όταν νιώσουμε νύστα.

Ίσως, λοιπόν, το να ξυπνάμε στις 3 τα ξημερώματα δεν είναι ένδειξη διαταραχής, αλλά ένα φυσικό «κατάλοιπο» του ανθρώπινου οργανισμού — μια υπενθύμιση του παλιού, διφασικού ρυθμού ύπνου που κάποτε ακολουθούσαν οι πρόγονοί μας.

Πηγή: Πολίτης