Κυπριακός κινηματογράφος - μνήμες και θήμυσες

Η εμφάνιση του κινηματογράφου στην Κύπρο στα πρώτα χρόνια του 20ού αιώνα δεν υπήρξε απλώς μια νέα μορφή ψυχαγωγίας. Αντίθετα, αποτέλεσε καθρέφτη της κοινωνικής και πολιτιστικής μετάβασης του τόπου. Από τις πρώτες πρόχειρες υπαίθριες προβολές με πλανόδιους προβολείς μέχρι τις μεγάλες αίθουσες του μεσοπολέμου και τα σημερινά multiplex, η ιστορία του κυπριακού κινηματογράφου συμπυκνώνει την πορεία της ίδιας της κυπριακής κοινωνίας.

Στις αρχές του 1900, πλανόδιοι προβολείς έστηναν λευκά σεντόνια σε καφενεία, αυλές και υπαίθριους χώρους, παρουσιάζοντας βουβές ταινίες και επίκαιρα. Η εμπειρία ήταν συλλογική και σχεδόν μαγική: η κινούμενη εικόνα έφερνε τον «έξω κόσμο» σε ένα νησί που τότε ήταν ακόμη αγροτικό και απομονωμένο. 

Πίσω από την ανάπτυξη του κινηματογράφου βρίσκονταν τολμηροί επιχειρηματίες. Οι αδελφοί Χρυσοχούς στη Λεμεσό οραματίστηκαν το Rialto όχι μόνο ως κινηματογράφο αλλά και ως πολιτιστικό κέντρο. Ο Νικόλαος Ταλιώτης στην Πάφο μετέτρεψε το Attikon (1941-42) σε χώρο αναφοράς για πολλές δεκαετίες. Στη Λεμεσό, το Pallas Cinema (1949) – που αργότερα έγινε το Δημοτικό Θέατρο Παττίχειο – έφερε στο νησί τις μεγάλες παραγωγές της εποχής. Αυτοί οι χώροι, περισσότερο από επιχειρήσεις, ήταν σημεία συνάντησης, ζωντανές πλατείες κάτω από στέγη, όπου ο κινηματογράφος συναντούσε τη μουσική, τις χοροεσπερίδες και την κοινωνική ζωή.

Πολλές από τις πρώτες προβολές γίνονταν χωρίς ηλεκτρικό· οι μηχανές λειτουργούσαν χειροκίνητα με στροφαλοφόρους!

Η Κύπρος δεν περιορίστηκε μόνο στην προβολή ξένων έργων. Από τη δεκαετία του 1950 ξεκίνησαν οι πρώτες τοπικές παραγωγές, μικρού μήκους και ντοκιμαντέρ. Στη δεκαετία του 1960 εμφανίστηκαν οι πρώτες μεγάλου μήκους ταινίες, όπως οι «Αγάπες και Καημοί» και η κωμωδία «Ο Παράς ο Μασκαράς», που απευθύνθηκαν στο ευρύ κοινό.

Η δεκαετία του 1970 έφερε δύο σοβαρά πλήγματα: την τουρκική εισβολή, που άφησε πολλούς κινηματογράφους κλειστούς ή εγκαταλελειμμένους, και την εξάπλωση της τηλεόρασης, που περιόρισε το κοινό. Στη δεκαετία του 1980, η εμφάνιση της βιντεοκασέτας μετέφερε τον κινηματογράφο στο σαλόνι, επιτείνοντας την κρίση. Πολλές αίθουσες εγκαταλείφθηκαν ή μετατράπηκαν σε καταστήματα. 

Στη Λευκωσία, αίθουσες όπως το «Παλλάς» έγιναν για λίγο… αίθουσες γάμων και εκθέσεων, πριν την ανακαίνισή τους!

Η δεκαετία του 1990 έφερε αναγέννηση. Το Rialto ανακαινίστηκε ριζικά και άνοιξε ξανά το 1999 ως σύγχρονο πολιτιστικό κέντρο. Το Pallas μετατράπηκε στο Παττίχειο, με έμφαση σε παραστάσεις και συναυλίες. Την ίδια εποχή, η ίδρυση των K Cineplex (1999) εγκαινίασε την εποχή των multiplex στην Κύπρο, με αίθουσες σε Λευκωσία, Λεμεσό, Λάρνακα και Πάφο.

Σήμερα, οι παλιές αίθουσες συνυπάρχουν με τα multiplex, ενώ πολιτιστικά φεστιβάλ, όπως τα Cyprus Film Days, αναδεικνύουν την κυπριακή κινηματογραφική δημιουργία και φέρνουν διεθνείς παραγωγές στο νησί.

Η ιστορία του κινηματογράφου στην Κύπρο είναι γεμάτη αντιθέσεις: από τη λάμψη των πρώτων δεκαετιών, στην παρακμή του ’70 και ’80, και στην αναγέννηση της σύγχρονης εποχής. Σήμερα, με τις αίθουσες να συνδυάζουν παράδοση και τεχνολογία, ο κινηματογράφος παραμένει ζωντανός καθρέφτης της κοινωνίας και της κουλτούρας του νησιού.