Μικροπλαστικά και «αιώνια» χημικά στο στόχαστρο

Τα λεγόμενα «αιώνια» χημικά (PFAS), που τελευταία βρίσκονται συχνά στην επικαιρότητα, δεν είναι νέα ούτε εμφανίζονται μόνο σε ορισμένα τρόφιμα. Είναι ουσίες που υπάρχουν εδώ και δεκαετίες στο περιβάλλον και στην τροφική αλυσίδα και το πρόβλημα είναι ότι δεν αποδομούνται. Γι’ αυτό και συσσωρεύονται στον άνθρωπο και στη φύση.

Η ανησυχία έχει αυξηθεί τα τελευταία χρόνια επειδή πλέον διαθέτουμε πιο ακριβείς τεχνολογίες μέτρησης, που μας επιτρέπουν να δούμε πόσο εκτεταμένη είναι η ρύπανση. Τα PFAS είναι μια τεράστια οικογένεια — πάνω από 4.700 ενώσεις — και συναντώνται σε προϊόντα όπως το τεφλόν, δηλαδή το υλικό που χρησιμοποιείται σε αντικολλητικά σκεύη.

Τι είναι τα PFAS και γιατί θεωρούνται επικίνδυνα

Το τεφλόν (πολυτετραφθοροαιθυλένιο) είναι ένα υλικό χημικά αδρανές, ανθεκτικό στις υψηλές θερμοκρασίες και μη εύφλεκτο. Το ίδιο ως υλικό δεν είναι τοξικό, όμως όταν θερμαίνεται μπορεί να απελευθερώσει επικίνδυνες ουσίες. Πολλές από αυτές λειτουργούν ως ενδοκρινικοί διαταράκτες: μιμούνται τις ορμόνες του οργανισμού και μπορούν να προκαλέσουν ορμονικές ανισορροπίες, ακόμη και να αυξήσουν τον κίνδυνο για ορισμένες μορφές καρκίνου.

Παρόμοια δράση έχουν και τα μικροπλαστικά που έχουν πια εισβάλει στην καθημερινότητα: μπουκάλια, τάπερ, μπιμπερό, σκεύη μικροκυμάτων κ.λπ. Όλες αυτές οι συνθετικές ουσίες, όταν αποδομούνται σε πολύ μικρά σωματίδια, μπορούν να μπουν στον οργανισμό και να επιδράσουν στο ορμονικό σύστημα.

Το κόστος καθαρισμού είναι… απαγορευτικό

Το μεγαλύτερο πρόβλημα με τα PFAS δεν είναι μόνο η τοξικότητα, αλλά ότι δεν μπορούμε εύκολα να τα απομακρύνουμε. Η πλήρης απορρύπανση εδαφών και υδάτων στην Ευρώπη υπολογίζεται σε δεκάδες δισεκατομμύρια ευρώ, γι’ αυτό και σε ορισμένες χώρες οι ρυθμιστικές αρχές πρακτικά έχουν εγκαταλείψει την ιδέα πλήρους καθαρισμού, καθώς «τα ποσά είναι τεράστια».

Παράλληλα, επειδή πλέον τα μετράμε καλύτερα, βλέπουμε πιο καθαρά και τι περνά στον οργανισμό μας μέσω τροφίμων, νερού και συσκευασιών. Κάτι αντίστοιχο είχε συμβεί πριν 20-30 χρόνια με τα parabens και τους φθαλικούς εστέρες στα καλλυντικά: όταν μάθαμε να τα μετράμε, καταλάβαμε πόσο διαδεδομένα ήταν.

Τι λένε οι περιβαλλοντολόγοι

Η δρ. Αργυρώ Λαγούδη, χημικός περιβάλλοντος και διευθύντρια της TerraNeutral, εξηγεί ότι αρκετές από τις ενώσεις PFAS έχουν ήδη χαρακτηριστεί από την Ε.Ε. ως «ουσίες πολύ μεγάλης ανησυχίας» (SVHC), επειδή:

μπορεί να είναι καρκινογόνες, μεταλλαξιογόνες ή τοξικές για την αναπαραγωγή (CMR),
είναι βιοσυσσωρευόμενες,
και δεν διασπώνται (PBT ή vPvB).

Για τις πιο προβληματικές, όπως PFOS (σουλφονικό υπερφθοριοκτάνιο), PFOA (υπερφθοροοκτανοϊκό οξύ) και PFHxS (υπερφθοροεξανοσουλφονικό οξύ), η Ε.Ε. προβλέπει απαγόρευση παραγωγής, διάθεσης και χρήσης τους — είτε εμφανίζονται ως καθαρές ουσίες, είτε μέσα σε προϊόντα — βάσει του κανονισμού REACH και του κανονισμού για τους έμμονους οργανικούς ρύπους (POPs).

Η ευρωπαϊκή εικόνα: δεκάδες χιλιάδες εστίες ρύπανσης

Το 2023, το ευρωπαϊκό Forever Pollution Project χαρτογράφησε την κατάσταση και εντόπισε:

23.000 επιβεβαιωμένες εστίες ρύπανσης με PFAS στην Ευρώπη,
άλλες 21.500 πιθανές εστίες,
δείχνοντας ότι οι «αιώνιοι ρυπαντές» έχουν εξαπλωθεί σε ολόκληρη την ήπειρο.

Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Χημικών Προϊόντων (ECHA) έχει ήδη καταθέσει πρόταση για γενική απαγόρευση όλων των PFAS, ενώ ο «Ευρωπαϊκός Χάρτης για την Αιώνια Ρύπανση» δείχνει ότι 20 βιομηχανικοί κλάδοι και πάνω από 2.100 σημεία θεωρούνται hotspots, δηλαδή περιοχές με τόσο υψηλές συγκεντρώσεις ώστε να υπάρχει άμεσος κίνδυνος για την υγεία.

Και στο σπίτι μας;

Τα PFAS δεν είναι μόνο «βιομηχανικό» πρόβλημα. Βρίσκονται:

σε αντικολλητικά σκεύη,
σε υλικά που «δεν λεκιάζουν / δεν ποτίζουν»,
σε σφουγγαράκια και υφάσματα με επικάλυψη,
ακόμη και σε νερό και θαλάσσιους οργανισμούς (π.χ. ψάρια όπως ο μπακαλιάρος).

Επειδή δεν διασπώνται και μεταφέρονται εύκολα, ανιχνεύονται πια παντού: στο έδαφος, στο πόσιμο νερό, στη βροχή, στα αυγά, στον άνθρωπο. Οι ειδικοί τα συνδέουν με υπογονιμότητα και αυξημένο κίνδυνο καρκίνου, ενώ μόνο το υγειονομικό κόστος τους για την Ευρώπη εκτιμάται σε 52–84 δισ. ευρώ.

Τα όρια της Ε.Ε. δεν αρκούν;

Παρότι η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει θέσει ανώτατα επιτρεπτά όρια για το 2026, πολλοί επιστήμονες θεωρούν ότι είναι υψηλότερα από ό,τι θα έπρεπε για να προστατευθεί πραγματικά η δημόσια υγεία, ειδικά από τη στιγμή που η ρύπανση είναι ήδη εκτεταμένη.

Ο χάρτης των 23.000 εστιών, που δημιουργήθηκε με πρωτοβουλία της γαλλικής Le Monde και οργανώσεων όπως η Générations Futures (ενεργή από το 1996 για τον περιορισμό συνθετικών φυτοφαρμάκων και ρυπαντών), στοχεύει ακριβώς στο να ευαισθητοποιήσει τους πολίτες και να πιέσει για αυστηρότερη πολιτική.