Ο πόλεμος στη Μαύρη Θάλασσα «χτυπά» το πιάτο μας

Παγκόσμια ανησυχία προκαλεί η νέα αναστάτωση στις εξαγωγές σιτηρών από την Ουκρανία και τη Ρωσία, με τους αναλυτές να προειδοποιούν για σημαντικές επιπτώσεις στις τιμές των τροφίμων και στην επισιτιστική ασφάλεια εκατομμυρίων ανθρώπων.

Η κλιμάκωση των πολεμικών επιχειρήσεων στη Μαύρη Θάλασσα επαναφέρει στο προσκήνιο τον κίνδυνο μιας νέας μεγάλης αναστάτωσης στις διεθνείς αγορές τροφίμων. Οι επιθέσεις σε λιμάνια, πλοία και υποδομές εξαγωγών έχουν περιορίσει δραστικά τη διακίνηση ουκρανικών σιτηρών, την ώρα που αυξάνονται το κόστος μεταφοράς και τα ασφάλιστρα των πλοίων.

Το αποτέλεσμα είναι ένα νέο κύμα αβεβαιότητας για τις παγκόσμιες αγορές, με την Oxford Economics να εκτιμά πλέον ότι ο δείκτης τιμών τροφίμων της Παγκόσμιας Τράπεζας μπορεί να αυξηθεί κατά περίπου 9,3% το 2026.

Κατακόρυφη πτώση στις ουκρανικές εξαγωγές

Η εικόνα από τα ουκρανικά λιμάνια είναι ιδιαίτερα ανησυχητική. Οι εξαγωγές σιτηρών κατέγραψαν δραματική υποχώρηση, καθώς οι συνεχείς επιθέσεις έχουν καταστήσει τη μεταφορά φορτίων ολοένα και πιο δύσκολη και επικίνδυνη.

Η Ουκρανία υποστηρίζει ότι η κατάσταση απειλεί έσοδα από εξαγωγές ύψους περίπου 40 δισ. δολαρίων, ενώ το πλήγμα δεν περιορίζεται στην ουκρανική οικονομία.

Μαζί με τη Ρωσία, η οποία αποτελεί τον μεγαλύτερο εξαγωγέα σιτηρών στον κόσμο, η Ουκρανία διαδραματίζει κομβικό ρόλο στην παγκόσμια αγορά. Οι δύο χώρες καλύπτουν συνολικά περίπου το ένα τρίτο της παγκόσμιας ζήτησης.

Η Ουκρανία αντιπροσωπεύει περίπου το 6% των παγκόσμιων εξαγωγών σιταριού και το 11% των εξαγωγών καλαμποκιού, γεγονός που εξηγεί γιατί οποιαδήποτε σοβαρή διαταραχή στις εξαγωγές της έχει αντίκτυπο πολύ πέρα από τα σύνορά της.

Το μεγάλο στοίχημα για την Ουκρανία

Η γεωργία αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους πυλώνες της ουκρανικής οικονομίας, αντιπροσωπεύοντας περίπου το 60% των εσόδων της χώρας από τις εξαγωγές.

Με τα λιμάνια να αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα λειτουργίας, η χώρα αναγκάζεται να στηρίζεται ολοένα περισσότερο σε εναλλακτικές οδούς μεταφοράς. Ωστόσο, οι χερσαίες και ποτάμιες διαδρομές δεν μπορούν να αντικαταστήσουν εύκολα τη δυνατότητα που προσφέρει η θαλάσσια μεταφορά μεγάλων ποσοτήτων.

Εκτιμήσεις της Oxford Economics αναφέρουν ότι οι εξαγωγές ουκρανικών σιτηρών για την περίοδο 2026/27 θα μπορούσαν να περιοριστούν περίπου στους 20 εκατομμύρια τόνους, δηλαδή σχεδόν στο μισό των προηγούμενων προβλέψεων.

Συναγερμός και στο Παγκόσμιο Πρόγραμμα Επισιτισμού

Οι συνέπειες, όμως, δεν σταματούν στις αγορές.

Το Παγκόσμιο Πρόγραμμα Επισιτισμού του ΟΗΕ (WFP) χρησιμοποιεί εδώ και χρόνια ουκρανικά αγροτικά προϊόντα για την τροφοδοσία ευάλωτων πληθυσμών σε διάφορα σημεία του πλανήτη.

Πριν από τον πόλεμο, οι ουκρανικές εξαγωγές τροφίμων, μεταξύ άλλων σιταριού και φυτικών ελαίων, κάλυπταν τις ανάγκες περίπου 400 εκατομμυρίων ανθρώπων ετησίως.

Το WFP είχε προμηθευτεί περισσότερους από 880.000 μετρικούς τόνους τροφίμων από την Ουκρανία το 2021, ενώ από το 2022 και μετά έχει μεταφέρει περισσότερους από ένα εκατομμύριο τόνους ουκρανικών τροφίμων σε χώρες που αντιμετωπίζουν ανάγκες.

Η προηγούμενη διακοπή της λειτουργίας των λιμανιών της Μαύρης Θάλασσας είχε συμβάλει στην απότομη άνοδο των διεθνών τιμών τροφίμων. Τώρα, οι νέες επιθέσεις δημιουργούν εκ νέου ανησυχίες, καθώς αυξάνουν τα έξοδα μεταφοράς και ασφάλισης και κάνουν τις εξαγωγές λιγότερο προβλέψιμες.

Οι εναλλακτικές διαδρομές δεν αρκούν

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει δημιουργήσει τις λεγόμενες «Λωρίδες Αλληλεγγύης», μέσω των οποίων ουκρανικά προϊόντα μεταφέρονται οδικώς, σιδηροδρομικώς και μέσω ποταμών.

Οι συγκεκριμένες διαδρομές έχουν αποδειχθεί ιδιαίτερα χρήσιμες για τις ουκρανικές εξαγωγές, όμως δεν μπορούν να αντικαταστήσουν πλήρως τη θαλάσσια οδό όταν πρόκειται για τεράστιες ποσότητες σιτηρών.

Επιπλέον, και οι εναλλακτικές διαδρομές παραμένουν εκτεθειμένες στους κινδύνους του πολέμου.

Αναλυτές επισημαίνουν ότι το βασικό πρόβλημα δεν είναι απαραίτητα η έλλειψη σιτηρών παγκοσμίως, αλλά η δυσκολία μεταφοράς τους από τις περιοχές παραγωγής στις διεθνείς αγορές.

Αυτό σημαίνει ότι, ακόμη και όταν υπάρχει επαρκής παγκόσμια προσφορά, μια διαταραχή στις μεταφορές μπορεί να προκαλέσει σημαντικές αυξήσεις στις τιμές.

Στο επίκεντρο ξανά η Τουρκία

Ιδιαίτερο ρόλο στις προσπάθειες αποκλιμάκωσης της κρίσης διατηρεί η Τουρκία, η οποία μαζί με τον ΟΗΕ είχε διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στη συμφωνία για την ασφαλή εξαγωγή ουκρανικών σιτηρών το 2022.

Η συμφωνία, ωστόσο, κατέρρευσε το 2023 μετά την αποχώρηση της Ρωσίας.

Νέες επαφές έχουν πραγματοποιηθεί με τη συμμετοχή της Τουρκίας, της Ινδίας, της Αιγύπτου και άλλων χωρών, με στόχο να βρεθεί τρόπος για την ασφαλέστερη λειτουργία των θαλάσσιων μεταφορών.

Ωστόσο, οι αναλυτές εμφανίζονται επιφυλακτικοί για μια μόνιμη λύση. Το πιθανότερο σενάριο, σύμφωνα με εκτιμήσεις, είναι μια περιορισμένης διάρκειας συμφωνία που θα μπορούσε να επιτρέψει την επανεκκίνηση μέρους των εξαγωγών.

Το μεγάλο ερώτημα: θα ακριβύνουν ξανά τα τρόφιμα;

Παρά τις έντονες πιέσεις στις μεταφορές, η παγκόσμια παραγωγή σιταριού δεν έχει μέχρι στιγμής καταρρεύσει. Αυτό περιορίζει τον κίνδυνο μιας νέας παγκόσμιας επισιτιστικής κρίσης αντίστοιχης με εκείνη που καταγράφηκε στην αρχή του πολέμου.

Ωστόσο, όσο συνεχίζονται οι επιθέσεις σε λιμάνια και εμπορικά πλοία, τόσο αυξάνεται η αβεβαιότητα.

Και αυτή η αβεβαιότητα έχει άμεσο οικονομικό κόστος: ακριβότερες μεταφορές, υψηλότερα ασφάλιστρα, μικρότερες εξαγωγές και τελικά μεγαλύτερη πίεση στις τιμές των τροφίμων διεθνώς.

Το αν η κρίση θα περιοριστεί ή θα εξελιχθεί σε νέο σοκ για τις παγκόσμιες αγορές θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από το εάν θα καταστεί εφικτή η ασφαλής επαναφορά των θαλάσσιων εξαγωγών από τη Μαύρη Θάλασσα.