Πού ζουν οι γηραιότεροι άνθρωποι της Ευρώπης

Μια μεγάλη ευρωπαϊκή μελέτη δείχνει ότι το προσδόκιμο ζωής συνεχίζει να αυξάνεται σε ορισμένες περιοχές, ενώ σε άλλες έχει ουσιαστικά «παγώσει», αναδεικνύοντας ένα έντονο δημογραφικό χάσμα.

Για περισσότερο από 150 χρόνια, το προσδόκιμο ζωής στις ανεπτυγμένες χώρες ακολουθούσε σταθερή ανοδική πορεία. Ιδιαίτερα τον 20ό αιώνα, η πρόοδος υπήρξε θεαματική, χάρη στη μείωση των λοιμωδών νοσημάτων και τις σημαντικές εξελίξεις στην ιατρική – ειδικά στην καρδιολογία.

Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια έχει ανοίξει μια συζήτηση: μήπως η αύξηση αυτή έχει φτάσει στα όριά της; Σε αρκετές δυτικές χώρες, τα κέρδη στο προσδόκιμο ζωής έχουν περιοριστεί αισθητά. Κάποιοι κάνουν λόγο για ένα «βιολογικό ταβάνι», ενώ άλλοι θεωρούν ότι υπάρχει ακόμη περιθώριο βελτίωσης.

Η απάντηση, πάντως, δεν βρίσκεται στους εθνικούς μέσους όρους.

Μια Ευρώπη με διαφορετικές «ταχύτητες» ζωής

Μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Nature Communications δείχνει ότι πίσω από τον μέσο όρο κάθε χώρας κρύβονται σημαντικές περιφερειακές διαφορές. Οι ερευνητές από το Institut national d’études démographiques (Ined) και το Centre national de la recherche scientifique (CNRS) ανέλυσαν δεδομένα από 450 περιφέρειες της Δυτικής Ευρώπης, καλύπτοντας σχεδόν 400 εκατομμύρια κατοίκους σε 13 χώρες, για την περίοδο 1992–2019.

Χρησιμοποιώντας εναρμονισμένα στοιχεία θνησιμότητας και πληθυσμού, οι επιστήμονες υπολόγισαν την ετήσια μεταβολή του προσδόκιμου ζωής και απομόνωσαν τις μακροπρόθεσμες τάσεις, εξαιρώντας έκτακτα γεγονότα όπως ο καύσωνας του 2003 ή σοβαρές επιδημίες γρίπης.

Το αποτέλεσμα; Μια Ευρώπη που δεν γερνά ομοιόμορφα.

Το «ταβάνι» της μακροζωίας δεν έχει φανεί ακόμη

Στις περιοχές με τις καλύτερες επιδόσεις – όπως η βόρεια Ιταλία, η Ελβετία και ορισμένες επαρχίες της Ισπανίας – το προσδόκιμο ζωής συνεχίζει να αυξάνεται με ρυθμό παρόμοιο με εκείνον των προηγούμενων δεκαετιών.

Για τους άνδρες, η αύξηση φτάνει περίπου τους δυόμισι μήνες ανά έτος, ενώ για τις γυναίκες περίπου τον ενάμιση μήνα. Σε περιοχές της Γαλλίας, όπως το Παρίσι και ζώνες κοντά στα ελβετικά σύνορα, το 2019 το προσδόκιμο ζωής άγγιξε τα 83 έτη για τους άνδρες και τα 87 για τις γυναίκες.

Με άλλα λόγια, δεν υπάρχουν σαφή στοιχεία ότι η ανθρώπινη μακροζωία έχει φτάσει σε κάποιο φυσικό όριο.

Η σύγκλιση σταμάτησε μετά το 2005

Η εικόνα όμως διαφέρει σημαντικά στις περιοχές που υστερούν. Τη δεκαετία του 1990 και στις αρχές του 2000, πολλές από αυτές κατέγραφαν ταχύτερη πρόοδο, μειώνοντας σταδιακά το χάσμα με τις πιο ανεπτυγμένες περιοχές.

Γύρω στο 2005, αυτή η τάση αντιστράφηκε. Σε περιοχές όπως η ανατολική Γερμανία, η Βαλλονία στο Βέλγιο ή τμήματα του Ηνωμένου Βασιλείου, η αύξηση του προσδόκιμου ζωής επιβραδύνθηκε έντονα, σε ορισμένες περιπτώσεις φτάνοντας σχεδόν σε στασιμότητα. Παρόμοια εικόνα παρατηρήθηκε και σε περιοχές της βόρειας Γαλλίας.

Έτσι, η Ευρώπη φαίνεται να χωρίζεται σε δύο «στρατόπεδα»: εκείνα που συνεχίζουν να προοδεύουν και εκείνα που μένουν πίσω.

Η κρίσιμη ηλικιακή ομάδα: 55–74 ετών

Η μελέτη δείχνει ότι το πρόβλημα δεν αφορά τη βρεφική θνησιμότητα – που παραμένει χαμηλή – ούτε τις ηλικίες άνω των 75 ετών, όπου η θνησιμότητα συνεχίζει να μειώνεται.

Το «κλειδί» βρίσκεται στις ηλικίες 55 έως 74 ετών.

Τη δεκαετία του 1990, η θνησιμότητα σε αυτή την ομάδα μειωνόταν γρήγορα, κυρίως χάρη στις βελτιώσεις στη θεραπεία των καρδιαγγειακών νοσημάτων και σε αλλαγές στον τρόπο ζωής. Από τη δεκαετία του 2000 και μετά, η πρόοδος επιβραδύνθηκε. Σε ορισμένες περιοχές, μάλιστα, παρατηρήθηκε αύξηση του κινδύνου θανάτου, ιδιαίτερα μεταξύ γυναικών σε τμήματα της Γαλλίας και της Γερμανίας.

Δεδομένου ότι σε αυτές τις ηλικίες καταγράφεται μεγάλος αριθμός θανάτων, ακόμη και μικρές μεταβολές αρκούν για να επηρεάσουν σημαντικά το συνολικό προσδόκιμο ζωής.

Πέρα από τη βιολογία: κοινωνικοοικονομικές ανισότητες

Αν και η μελέτη δεν αποδίδει το φαινόμενο σε μία συγκεκριμένη αιτία, οι ερευνητές επισημαίνουν πιθανούς παράγοντες όπως:

το κάπνισμα
η υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ
η κακή διατροφή
η έλλειψη σωματικής άσκησης
οι επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης του 2008

Οι κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες φαίνεται να παίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του «χάρτη» της μακροζωίας.

Όχι μόνο πόσο ζούμε, αλλά ποιοι ζουν περισσότερο

Το βασικό συμπέρασμα είναι διπλό:

Αφενός, η αύξηση του προσδόκιμου ζωής παραμένει εφικτή – οι περιοχές-«πρωταθλητές» το αποδεικνύουν.
Αφετέρου, αυτή η πρόοδος δεν κατανέμεται ισότιμα.

Εδώ και περίπου 15 χρόνια, σημαντικό μέρος της Ευρώπης μένει πίσω.

Το κρίσιμο ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι μόνο πόσα χρόνια μπορούμε να προσθέσουμε στη ζωή μας, αλλά ποιοι έχουν πραγματικά τη δυνατότητα να τα κερδίσουν. Και η απάντηση φαίνεται να εξαρτάται λιγότερο από τα όρια της ανθρώπινης βιολογίας και περισσότερο από τις κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες που διαμορφώνουν την καθημερινότητα των πολιτών.