Πουλλικκάς: Γιατί η ενέργεια δεν είναι απλή υπόθεση

Δεν θυμάμαι αν το διάβασα σε κάποιο άρθρο του ή σε κάποια δήλωση, όμως δεν πρόκειται να ξεχάσω την εντύπωση που μου προκάλεσε η ανάγνωση, πριν μερικά χρόνια, της... προειδοποίησης του νυν προέδρου της ΡΑΕΚ Ανδρέα Πουλλικκά πως η ενέργεια είναι μια πολύ περίπλοκη υπόθεση.

Ήταν τότε που κάποιοι επιχειρηματίες, κρυφοί και φανεροί, οι οποίοι τα είχαν ήδη τσεπώσει -ξέρουμε πώς- από το Χρηματιστήριο, από τις φούσκες στα ακίνητα, από την κτηματομεσιτία και τις οικοδομές, από την έκρηξη της «ελεύθερης» ραδιοτηλεόρασης, από τις τραπεζικές δοσοληψίες, από το ποδόσφαιρο, από τις τηλεπικοινωνίες, ακόμα και από την πολιτική, θεώρησαν πως το σταδιακό άνοιγμα της αγοράς ενέργειας, οι γεωτρήσεις στην κυπριακή ΑΟΖ, οι προοπτικές εμπορίας κυπριακού φυσικού αερίου, οι γενναιόδωρες ταρίφες (εις βάρος των καταναλωτών ηλεκτρισμού και του κρατικού ταμείου - βλέπε Ταμείο ΑΠΕ και Εξοικονόμησης Ενέργειας) για παραγωγή ρεύματος από ΑΠΕ και το ροκάνισμα της ημικρατικής ΑΗΚ, ξέρουμε από ποιους, ήταν μια χρυσή ευκαιρία για να κάνουν, ξανά, τα παλλούκια τους χρυσά. Αφού τα κατάφεραν σε τόσους τομείς, γιατί όχι και στον ηλεκτρισμό; Σιγά την επιστήμη...

Είναι γνωστό πως ο Α. Πουλλικκάς δεν κάνει εύκολα δηλώσεις, ούτε... off the record ενημερώσεις και επεξηγήσεις, γι' αυτό είχα καταφύγει τότε σε άλλους εξπέρ της ενέργειας, οι οποίοι συμφώνησαν -και συμφωνούν ακόμα- μαζί του: Η ενέργεια -και δη η ηλεκτρική ενέργεια- δεν είναι απλή υπόθεση, δεν είναι 1+1=2, δεν είναι «δανείζομαι, βάζω λεφτά, βγάζω πολλαπλάσια και κάνω... αναδιάρθρωση δανείων», όπως είθισται, και, όσοι θεωρούν πως η ελευθεροποίηση της αγοράς ηλεκτρισμού είναι μια εξαιρετική ευκαιρία για εύκολο και γρήγορο κέρδος, πολύ πιθανό να φάνε τα μούτρα τους. Όχι γιατί δεν είναι καλοί επιχειρηματίες ή αποτελεσματικοί κερδοσκόποι, αλλά γιατί, ναι, η ηλεκτρική ενέργεια είναι μια πολύ περίπλοκη υπόθεση, η οποία απαιτεί επιστημονικές γνώσεις επί του αντικειμένου και όχι φαεινείς -επιχειρηματικές- ιδέες. Αυτό το κατάλαβαν εκ των υστέρων πολλές εταιρείες ηλεκτρισμού, σε χώρες πολύ πιο προχωρημένες από τη δική μας στην ενέργεια, βάζοντας λουκέτο στη διάρκεια της πανδημίας, αλλά και τώρα, που μια πολύ σοβαρή ενεργειακή κρίση είναι σε εξέλιξη στην Ευρώπη.

Το βιβλίο

Πριν μερικές εβδομάδες κυκλοφόρησε το νέο βιβλίο του κ. Πουλλικκά, με τίτλο «40 ενεργειακά ερωτήματα». Ευτυχώς, ο πρόεδρος της ΡΑΕΚ δεν μένει μόνο στην καταγραφή των 40 καυτών ερωτημάτων, δίνει και τις απαντήσεις, που σε κάποιο ποσοστό είναι οι γνώμες του ή τα συμπεράσματά του, στηριγμένα στις σπουδές, τις γνώσεις και την εμπειρία του (πρώην διευθυντικό στέλεχος της ΑΗΚ, καθηγητής πανεπιστημίων, πρόεδρος ΡΑΕΚ, κ.α.).

Συστήνω να διαβαστεί αυτό το βιβλίο (μπορείτε να το κατεβάσετε δωρεάν, από τον σύνδεσμο https://osf.io/ucsze/ ) απ' όλους όσους τους ενδιαφέρει η ενέργεια. Προσοχή όμως: όπως η ενέργεια, έτσι και το βιβλίο είναι μια περίπλοκη υπόθεση, έστω κι αν φαίνεται αρχικά πολύ προσιτό και διαβάζεται με ευχαρίστηση. Δεν αρκεί μία ανάγνωση και κυρίως δεν αρκεί το πρώτο -βιαστικό- συμπέρασμα.

Όπως γράφει ο συγγραφέας στην εισαγωγή, το βιβλίο «αποτελεί εισαγωγικό εγχειρίδιο, που περιέχει όλα τα κύρια ενεργειακά ζητήματα και αποσκοπεί στην απόκτηση βασικών γνώσεων απ' όσους θέλουν να έχουν άποψη και θέση απέναντι στα θέματα αειφόρου ενεργειακής ανάπτυξης που ανακύπτουν σήμερα». Στη συνέχεια εξηγεί πως το βιβλίο «γράφτηκε για να διαβαστεί απ' όλους, καθώς είναι αρκετά εκλαϊκευμένο, χωρίς να είναι απλοϊκό. Μπορεί, δηλαδή, να διαβαστεί άνετα και από μη ειδικούς, που έχουν ή θέλουν να αποκτήσουν μια σχέση με την ενέργεια και με βασικά θέματα πράσινης ανάπτυξης και ενεργειακής πολιτικής».

Ο ηλεκτρισμός και άλλα προϊόντα

Το βιβλίο αποτελείται από 40 κεφάλαια, ένα κεφάλαιο για κάθε ερώτηση - απάντηση. Είναι προτιμότερο -υποθέτω- να διαβαστούν οι σελίδες με τη σειρά που τις δημοσιεύει ο συγγραφέας, όμως μπορεί να διαβαστεί και κατ' επιλογή ερωτήσεων, αναλόγως της ελκυστικότητάς τους για τον καθένα.

Σε αυτό το σύντομο σημείωμα για την παρουσίαση του βιβλίου, θα αποφύγω να παρουσιάσω ερωτήσεις-απαντήσεις για θέματα που εξακολουθώ να μην αντιλαμβάνομαι καθόλου ή πλήρως, παρ' ότι προσπάθησα αρκετά, πολύ πριν κυκλοφορήσει το βιβλίο. Για παράδειγμα η ερώτηση 4 «Ποια η διαφορά μεταξύ της ηλεκτρικής ενέργειας και της ηλεκτρικής ισχύος», ή η ερώτηση 8, «γιατί οι ρυθμιστικές αρχές ενέργειας πρέπει να είναι ανεξάρτητες;» (και ποιος είπε πως είναι όλες πλήρως ανεξάρτητες ή ότι γίνεται σεβαστή η ανεξαρτησία τους, αφού διορίζονται από την εκτελεστική εξουσία και χρηματοδοτούνται από αυτήν;») ή η ερώτηση 12 «ποια η διαδικασία ανάπτυξης των διατιμήσεων ηλεκτρισμού;».

Θα σταθώ αρχικά στην ερώτηση 5 «Ποια η διαφορά μεταξύ των αγορών ηλεκτρισμού και άλλων προϊόντων;», η οποία μάς συνδέει με την εισαγωγή αυτού του κειμένου. Ο κ. Πουλλικκάς το ξεκαθαρίζει εξαρχής: «Αν η ηλεκτρική ενέργεια ήταν ένα απλό προϊόν, οι κιλοβατώρες θα βρίσκονταν στα ράφια, όπως τα μήλα και τα αχλάδια, έτοιμες για χρήση όταν ο καταναλωτής άναβε το φως ή κατά την έναρξη της βιομηχανικής παραγωγής».

Ο συγγραφέας εξηγεί πως «η πιο βασική διαφορά είναι ότι η ηλεκτρική ενέργεια συνδέεται περίπλοκα με ένα φυσικό σύστημα που λειτουργεί πολύ γρηγορότερα από οποιαδήποτε αγορά. Σε αυτό το φυσικό ηλεκτρικό σύστημα, η προσφορά και η ζήτηση, η παραγωγή και η κατανάλωση, πρέπει να ισορροπούν σε μία ανά δευτερόλεπτο βάση. Εάν η ισορροπία αυτή δεν διατηρείται, το ηλεκτρικό σύστημα καταρρέει με καταστροφικές συνέπειες. Μια τέτοια διακοπή είναι μη αποδεκτή, καθώς όχι μόνο διακόπτει το σύστημα εμπορικών συναλλαγών, αλλά και μία ολόκληρη περιοχή ή χώρα μπορούν να μείνουν χωρίς ηλεκτρισμό για πολλές ώρες».

Σημειώνει και μία άλλη διαφορά μεταξύ παραγωγής ενέργειας και παραγωγής άλλων προϊόντων ο συγγραφέας: «Καθώς το μείγμα των μονάδων ηλεκτροπαραγωγής αλλάζει με την αυξομείωση της κατανάλωσης, το κόστος παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας μεταβάλλεται στην πορεία της μέρας. Τέτοιες απότομες κυκλικές μεταβολές στο κόστος και την τιμή άλλων προϊόντων είναι πολύ ασυνήθιστες».

«Εν κατακλείδι», σημειώνει ο κ. Πουλλικκάς, «έχοντας υπόψη την πιο πάνω πολυπλοκότητα της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας, καθώς επίσης και τη θεμιτή αξιοπιστία ενός ηλεκτρικού συστήματος για απρόσκοπτη παροχή προς τους καταναλωτές, όσο και να θέλουμε να απλουστεύσουμε τους κανόνες αγοράς που διέπουν την αγορά ηλεκτρισμού, το αποτέλεσμα θα είναι πάντα πολύπλοκο!».

Ανταγωνισμός και ΑΗΚ

Το ερώτημα 9 (από τα δυσκολότερα του βιβλίου, πιστεύω) και κυρίως η απάντηση του κ. Πουλλικκά σε αυτό, μάλλον θα αναστατώσει κάποιους στην ΑΗΚ. Δεν θα είναι η πρώτη φορά! «Πώς επιτυγχάνεται αποτελεσματικός ανταγωνισμός στις αγορές ηλεκτρισμού;» ερωτά ο πρόεδρος της ΡΑΕΚ και απαντά χωρίς περιστροφές: «Η απουσία ενός κυρίαρχου συμμετέχοντα στην αγορά ηλεκτρισμού (σ.σ. στην περίπτωσή μας η ΑΗΚ) είναι το κλειδί για αποτελεσματικό ανταγωνισμό».

Και εξηγεί: «Σε αυτή την περίπτωση, κανένας από τους συμμετέχοντες δεν έχει τη δυνατότητα να ελέγχει τις τιμές. Η κυρίαρχη θέση στην αγορά ηλεκτρισμού μπορεί να προκύψει από διάφορους παράγοντες και συνήθως κληρονομείται από το μονοπωλιακό παρελθόν, με τη μορφή της καθετοποιημένης επιχείρησης. Κατά τη διάρκεια της μετάβασης από τη μονοπωλιακή κατάσταση στην ανταγωνιστική, ο περιορισμός της κυρίαρχης θέσης της καθετοποιημένης επιχείρησης στην αγορά, ως μέσου δημιουργίας του ανταγωνισμού, απαιτεί συνήθως ρυθμιστικές αποφάσεις (σ.σ. από τη ΡΑΕΚ, δηλαδή)».

Είναι αδύνατο να μεταφερθεί σε αυτό το κείμενο η πλήρης ανάπτυξη της απάντησης από τον συγγραφέα, ωστόσο κρατούμε την επισήμανσή του πως για να διασφαλιστεί ανταγωνισμός θα πρέπει, μεταξύ αρκετών άλλων, να υπάρχουν, μέσω ρυθμιστικών αποφάσεων, εναλλακτικοί παραγωγοί ηλεκτρισμού και εναλλακτικοί προμηθευτές, αλλά με τη συμμετοχή αυτών στη χονδρική και λιανική αγορά ηλεκτρισμού, αντίστοιχα.

Υπάρχουν, σημειώστε, και διαφορετικές απόψεις, όπως για παράδειγμα από αυτούς που υποστηρίζουν πως σε μικρές και απομονωμένες αγορές όπως η Κύπρος είναι πολυτέλεια οι εναλλακτικοί προμηθευτές. Αρκεί, πιστεύουν, να υπάρχουν ιδιώτες παραγωγοί, που να πωλούν, στη βάση ανταγωνισμού με όλους τουςάλλους παραγωγούς, περιλαμβανομένης της ΑΗΚ-Παραγωγή, το ρεύμα τους στην ΑΗΚ-Προμήθεια.

Η ερώτηση του... δισεκατομμυρίου για τα «φθηνά ΑΠΕ»

Από τις πιο ενδιαφέρουσες ερωτήσεις που θέτει και απαντά ο κ. Πουλλικκάς είναι η 18η: «Γιατί τα φωτοβολταϊκά και οι ανεμογεννήτριες κάνουν την ηλεκτρική ενέργεια πιο ακριβή;». Έλα ντε.

Και μόνο η ύπαρξη αυτής της ερώτησης στο βιβλίο του προέδρου της ΡΑΕΚ είναι αρκετή για να δυναμιτίσει και να ανατρέψει τη λανθασμένη εντύπωση που έχει μεγάλη μερίδα της κοινής γνώμης, επιχειρηματίες, πολιτικοί, βουλευτές και δημοσιογράφοι ότι η χρήση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας διασφαλίζει φθηνότερη παραγωγή και φθηνότερο ρεύμα για τον καταναλωτή.

Αναφέρει σχετικά ο κ. Πουλλικκάς: «Κατά το πρόσφατο παρελθόν, διεθνώς, τα ΜΜΕ έχουν δημοσιεύσει άρθρα σχετικά με τη φθίνουσα τιμή των φωτοβολταϊκών συστημάτων και ανεμογγενητριών. Οι αναγνώστες που διαβάζουν αυτά τα άρθρα, δικαιολογημένα σχηματίζουν την εντύπωση ότι όσο περισσότερος ηλεκτρισμός παράγεται από την ηλιακή και αιολική ενέργεια, τόσο πιο χαμηλές αναμένονται να είναι οι τιμές ηλεκτρικής ενέργειας».

Εξηγεί ο συγγραφέας: «Ωστόσο, ο πιο πάνω συλλογισμός δεν ευσταθεί. Στην πραγματικότητα, συμβαίνει το αντίθετο. Μεταξύ 2009 και 2017, η τιμή των φωτοβολταϊκών συστημάτων ανά Watt μειώθηκε κατά 75%, ενώ η τιμή των ανεμογεννητριών, ανά Watt, μειώθηκε κατά 50%. Όμως, κατά την ίδια περίοδο, η τιμή του ηλεκτρισμού σε μέρη που ανέπτυξαν σημαντικές ποσότητες ανανεώσιμων πηγών ενέργειας αυξήθηκε δραματικά».

Σύμφωνα με τον ίδιο, η τιμή ηλεκτρικής ενέργειας αυξήθηκε στη Γερμανία κατά 51%, κατά τη διάρκεια της συνεχούς προώθησης της ηλιακής και αιολικής ενέργειας, από το 2006 έως το 2016, ενώ στην Καλιφόρνια αυξήθηκε 24%, από το 2011 έως το 2017. Στη Δανία, μάλιστα, η αύξηση ήταν πάνω από 100%, από το 1995 που άρχισε να αναπτύσσει τα ΑΠΕ.

Για καλύτερη κατανόηση των λόγων για τους οποίους αποδεδειγμένα η τιμή του ρεύματος αυξάνεται καθώς αυξάνεται η χρήση των ΑΠΕ (που έχουν φθηνότερο κόστος παραγωγής, αλλά για την ώρα στοιχίζει πολύ η αποθήκευσή της παραγωγής τους) θα πρέπει να αναγνωστεί πλήρως η απάντηση που δίνει και αναλύει ο κ. Πουλλικκάς, γι' αυτό αποφεύγω να παραθέσω σε αυτό το σημείωμα κάποια αποσπάσματα της ανάλυσης. Είναι βέβαιο πως όσοι διαβάσουν την απάντηση στο συγκεκριμένο βάσιμο ερώτημα θα προβληματιστούν πολύ κατά πόσο πρέπει να συνεχίσουν να πιστεύουν πως αφού ο ήλιος και ο αέρας είναι... μούχτιν κι αφού τουλάχιστον ήλιο έχουμε άφθονο στην Κύπρο, θα είναι πολύ φθηνότερη και η ηλεκτρική μας ενέργεια αν γεμίσουμε τον τόπο φωτοβολταϊκά.

Ο μεγάλος αδελφός και ο στόχος για το '50

Στο ερώτημα (αριθμός 22) «Ποιος είναι ο μεγάλος αδελφός των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας;», ο κ. Πουλλικκάς αναφέρει πως «η απάντηση είναι πολύ απλή: Σε σχέση με τις ανανεώσιμες πηγέ