Συμφωνίες Ζυρίχης και Λονδίνου

Οι Συμφωνίες Ζυρίχης και Λονδίνου, υπογράφηκαν τον Φεβρουάριο του 1959 μεταξύ Μεγάλης Βρετανίας, Ελλάδας, Τουρκίας, Ελληνοκυπριακής και Τουρκοκυπριακής κοινότητας. Πρόκειται για τις Συνθήκες βάσει των οποίων τερματίστηκε η Βρετανική κυριαρχία στην Κύπρο και ιδρύθηκε το ανεξάρτητο Κυπριακό κράτος.

Οι συμφωνίες Ζυρίχης και Λονδίνου υπογράφηκαν ως ακολούθως, η πρώτη στο ξενοδοχείο «Ντόλτερ» της Ζυρίχης στις 11 Φεβρουαρίου του 1959 από τους Κωνσταντίνο Καραμανλή και Αντνάν Μεντερές, πρωθυπουργό της Τουρκίας. Η δεύτερη στο «Lancaster House» του Λονδίνου στις 19 Φεβρουαρίου του 1959, από τους δύο προαναφερθέντες συν τον Βρετανό ομόλογο τους Χάρολντ Μακμίλαν, ενώ κάποια συνημμένα κείμενα είχαν υπογραφεί από τον Αρχιεπίσκοπο Κύπρου Μακάριο Γ' και τον αντιπρόεδρο Φαζίλ Κιουτσούκ, οι οποίοι ήδη γνώριζαν τι περιείχαν οι συμφωνίες στο σύνολο τους.

Φωτογραφία: Π.Ε.Ο.Φ. ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

Όσα προηγήθηκαν των συμφωνιών
Στις αρχές Δεκεμβρίου 1958, η κατάσταση για το Κυπριακό ζήτημα έμοιαζε αδιέξοδη εφόσον είχαν προηγηθεί, η έκρηξη των διακοινοτικών ταραχών της Κύπρου, η μονομερής εφαρμογή του βρετανικού διχοτομικού σχεδίου Μακμίλαν από την Τουρκία, η στροφή Μακαρίου υπέρ της ανεξαρτησίας και η συνεπακόλουθη κατάθεση αιτήματος από την Ελλάδα στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ για ανεξαρτησία της Κύπρου, η οποία εν τούτοις δεν εγκρίθηκε έπειτα από παρέμβαση των ΗΠΑ. 

Η δεδομένη χρονική στιγμή ήταν δύσκολη τόσο για την ελληνική πλευρά, η οποία αντιμετώπιζε δυσκολίες σε σχέση με τους στρατηγικούς της στόχους, όσο και για την Τουρκία που είχε να αντιμετωπίσει σημαντικές προκλήσεις, με πιο σημαντική την κατάρρευση του ιρακινού καθεστώτος, το καλοκαίρι του 1958 και την επείγουσα ανάγκη της για εξεύρεσης τοπικών συμμάχων. Βάσει αυτού, η Τουρκία δεν ήταν σε θέση να  διακινδυνεύσει τις σχέσεις της με την Ελλάδα, αλλά αντίθετα προκειμένου να αποφύγει την απομόνωση της, αποφάσισε να στραφεί με φιλική διάθεση προς την Αθήνα. Στο πλαίσιο αυτό, έπρεπε να φανεί λιγότερο αδιάλλακτη στο θέμα της Κύπρου. Η πρώτη προσέγγιση της Τουρκίας προς την Ελλάδα πραγματοποιήθηκε στη Νέα Υόρκη, κατά τη σύνοδο της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ και έπειτα στο Παρίσι με συνομιλίες μεταξύ των υπουργών Εξωτερικών των δύο χωρών, Ευάγγελο Αβέρωφ και Φατίν Ζορλού σχετικά με το θέμα της Κύπρου. Οι Βρετανοί από την άλλη, με δισταγμό μεν, συμφωνήσαν ότι θα δέχονταν μια ελληνοτουρκική συμφωνία στο θέμα της Κύπρου.
Αθήνα και Άγκυρα στην Ζυρίχη

Στις αρχές Φεβρουαρίου, Αθήνα και Άγκυρα, ανακοίνωσαν τη σύγκληση συνάντησης κορυφής στη Ζυρίχη. Η διάσκεψη ήταν καθαρά ελληνοτουρκική, ενώ η Κυπριακή πλευρά απουσίαζε. Διάσκεψη η οποία διήρκεσε από τις 5 μέχρι τις 11 Φεβρουαρίου 1959. Στην εν λόγω συνάντηση, μετείχαν ο Έλληνας πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Καραμανλής και ο Τούρκος ομόλογός του Αντνάν Μεντερές, καθώς επίσης και οι υπουργοί των Εξωτερικών των δύο χωρών.

Το σημαντικότερο ζήτημα στην διάσκεψη, ήταν η στρατιωτική παρουσία που ήθελαν να έχουν οι Τούρκοι στο νησί. Η ελληνική πλευρά δεχόταν την ύπαρξη στρατού 100 περίπου τούρκων. Η Τουρκία από την άλλη είχε βλέψεις για πολύ μεγαλύτερο αριθμητικά στράτευμα. Το θέμα φαίνεται να λήγει μετά από παρέμβαση των πρωθυπουργών όπου και συμφωνήθηκε η αναλογία 950 Ελλήνων και 650 Τούρκων στρατιωτικών. 

Φωτογραφία:Εκδόσεις Ιωλκός

Έπειτα συζητήθηκε το ζήτημα του πολιτεύματος. Η Τουρκία επιθυμούσε ομοσπονδία ενώ η Ελλάδα τόνιζε πως αυτό μπορούσε να οδηγήσει στην διχοτόμηση. Τελικά κατέληξαν στην προεδρευόμενη δημοκρατία, με Έλληνα πρόεδρο και τούρκο αντιπρόεδρο, ο οποίος θα διέθετε δικαίωμα βέτο για μια σειρά ζητημάτων στην άμυνα, εξωτερική πολιτική και αλλού. 

Το κοινοβούλιο και η δημόσια διοίκηση προβλεπόταν να έχουν αναλογία Ελλήνων και τούρκων 70-30%. Σε περίπτωση συγκρούσεων θα λειτουργούσε το Ανώτατο Δικαστήριο, το οποίο θα είχε 3 δικαστές, έναν Έλληνα, ένα Τούρκο και ένα ουδέτερο. 

Επιπλέον, συμφωνήθηκαν η «συνθήκη Εγγύησης» και η «συνθήκη Συμμαχίας», οι οποίες θα είχαν συνταγματική ισχύ. Πέρα από αυτές τις συμφωνίες, οι Καραμανλής και Μεντερές, πραγματοποίησαν μυστική «συμφωνία κυριών 5 σημείων», η οποία προέβλεπε: την ένταξη της Κύπρου στον ΝΑΤΟ, την άσκηση επιρροής για να τεθεί εκτός νόμου το κομμουνιστικό κόμμα που μέχρι εκείνη την στιγμή ήταν ακόμη παράνομο, ο πρώτος στρατιωτικός διοικητής θα αποφασιζόταν με κλήρο και την κήρυξη γενικής αμνηστίας.

Το περιεχόμενο της συμφωνίας της Ζυρίχης
Πιο συγκεκριμένα η συμφωνία Ζυρίχη περιλάμβανε τα εξής σημεία:

• Πολίτευμα: Προεδρευόμενη δημοκρατία με Έλληνα πρόεδρο και Τούρκο αντιπρόεδρο, εκλεγμένους από την ελληνική και την τουρκική κοινότητα αντίστοιχα, με θητεία πέντε ετών. Ο αντιπρόεδρος είχε δικαίωμα αρνησικυρίας (Βέτο) σε θέματα άμυνας, εξωτερικής πολιτικής και εσωτερικής ασφάλειας.
• Βουλή των αντιπροσώπων: Δημιουργία δύο Κοινοτικών Συνελεύσεων (Ελληνικής και Τουρκικής), μιας ενιαίας Βουλής Αντιπροσώπων με αναλογία 70% Ελλήνων και 30% Τούρκων. Οι αποφάσεις λαμβάνονται με απλή πλειοψηφία, εκτός ότι αφορούσε θέματα νομοθεσίας δήμων και φορολογικών νομοσχεδίων για τα οποία ήταν απαραίτητη χωριστή πλειοψηφία.
• Υπουργικό Συμβούλιο: Θα απαρτιζόταν από επτά Έλληνες και τρεις Τούρκους. Απαραίτητα ένα από τα υπουργεία Άμυνας, Εξωτερικών ή Οικονομικών θα έπρεπε πάντα να δίνεται σε Τούρκο υπουργό.
• Δημόσια διοίκηση: Από 70% Έλληνες και 30% Τούρκους.
• Στρατός: 60% Έλληνες, 40% Τούρκοι
• Δικαστική εξουσία: Δημιουργία Ανωτάτου και του Συνταγματικού δικαστηρίου.
• Δημοτική αυτοδιοίκηση: Δημιουργία χωριστών δήμων (Ελληνικών και Τουρκικών) στις πέντε μεγάλες πόλεις της Κύπρου.

Η συνάντηση στην Αθήνα και η Απόφαση για υπογραφή των συνθηκών από τον Μακάριο
Στις 11 Φεβρουαρίου 1959, οι δυο αποστολές επέστρεψαν στις πρωτεύουσες τους. Ενώ οι Αβέρωφ και Ζορλού μετέβηκαν στο Λονδίνο όπου θα πραγματοποιείτο ο τελευταίος γύρος των διαπραγματεύσεων. Το ίδιο βράδυ, ο Καραμανλής, που υποστήριζε την συμφωνία ενημέρωσε τον Μακάριο, ο οποίος βρισκόταν ήδη στην Αθήνα με άλλα στελέχη της κυβέρνησης του, σχετικά με την συνθήκη της Ζυρίχης. 

Ο Μακάριος εκφράστηκε θετικά για την συμφωνία και στις 12 Φεβρουαρίου, έστειλε επιστολή προς τον Γρίβα, στην οποία του εξηγούσε πως δεν θα μπορούσαν να πετύχουν καλύτερη λύση. Ο ίδιος όμως ο Γρίβας δεν μπορούσε να πάρει θέση εφόσον δεν ήξερε τι ακριβώς γινόταν. Παράλληλα, στην Αθήνα μετέβησαν και άλλοι εκπρόσωποι των Ελληνοκυπρίων που παρότρυναν τον Αρχιεπίσκοπο να υπογράψει τις συμφωνίες ενώ από την άλλη οι εκπρόσωποι του ΑΚΕΛ συμβούλευσαν τον Μακάριο να απορρίψει τις συμφωνίες. Ο Μακάριος, στο σημείο αυτό άρχισε να αμφιβάλλει για το κατά πόσο ήταν θετικό το κείμενο των συμφωνιών. Ο Καραμανλής καθώς ήταν υπέρ των συμφωνιών, έστειλε τον διπλωμάτη Μπίτσιο ώστε να τον πείσει, για να μην αρνηθεί να υπογράψει την συμφωνία. Το βράδυ της ίδιας μέρας, Μακάριος και Καραμανλής συναντήθηκαν και ο αρχιεπίσκοπος εξέφρασε την ανησυχία του, σχετικά με τα επεμβατικά δικαιώματα. Ο Καραμανλής, όμως τον διαβεβαίωσε πως δεν θα ύπαρξη καμία παρέμβαση εκτός και αν ο ίδιος κάνει τραγικά λάθη.

Στις 13 Φεβρουαρίου, σε μια εκτενή συνάντηση του αρχιεπισκόπου με τους εκπροσώπους των Ελληνοκυπρίων, που πραγματοποιήθηκε στο ξενοδοχείο «Μεγάλη Βρετανία» της Αθήνας αποφασίστηκε να υπογράφουν τελικά οι συμφωνίες. Ο Αρχιεπίσκοπος εξέφρασε παράλληλα την ελπίδα ότι θα είχε τη δυνατότητα να συζητήσει κάποια σημεία των συμφωνιών με τον ηγέτη των Τουρκοκυπρίων, Φαζίλ Κουτσιούκ πράγμα που όπως θα δούμε παρακάτω, δεν έγινε ποτέ.

Φωτογραφία: Πολιτικές και Πολιτισμικές συζητήσεις

Η Συνθήκη του Λονδίνου 
Η διάσκεψη στο «Lancaster House», στο Λονδίνο, ξεκίνησε στις 17 Φεβρουαρίου 1959. Η Μεγάλη Βρετανία αποδέχθηκε τις συμφωνίες της Ζυρίχης, βάζοντας σαν όρο να διατηρήσει  υπό την πλήρη κυριαρχία της, τις δύο στρατιωτικές βάσεις στις περιοχές Ακρωτηρίου και Δεκέλειας. Παράλληλα και οι υπουργοί Εξωτερικών της Ελλάδας και της Τουρκίας δήλωσαν ότι  αποδέχονταν τις συμφωνίες.

Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος, από την άλλη δήλωσε ότι, δέχεται μεν τις συμφωνίες ως βάση συζήτησης, δεν ήταν όμως διατεθειμένος να τις υιοθετήσει όλες τις διατάξεις της Ζυρίχης χωρίς καμία συζήτηση. Σημείωσε επίσης ότι για κάποια σημεία ζητούσε αναθεώρηση ενώ το αίτημα του να συζητήσει μερικά από αυτά ιδιαιτέρως με τους Τουρκοκυπρίους εκπροσώπους, δεν έγινε δεκτό. 

Τελικά στις 19 Φεβρουαρίου του 1959, ο Μακάριος υπέγραψε τις συμφωνίες κάτω από δραματικές συνθήκες. Από εκεί και έπειτα οι πρωθυπουργοί Καραμανλής και Μακμίλαν, μετέβησαν σε νοσοκομείο όπου νοσηλευόταν ο Τούρκος πρωθυπουργός Μεντερές, έπειτα από σοβαρό αεροπορικό ατύχημα κατά την προσγείωση του στο Λονδίνο. Εκεί οι τρεις τους υπέγραψαν το τελικό κείμενο των συμφωνιών. 

Φωτογραφία: Π.Ε.Ο.Φ. ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

Ευχή ή Κατάρα…
Οι Συμφωνίες Ζυρίχης και Λονδίνου οδήγησαν στη δημιουργία μιας ανεξάρτητης Κυπριακής Δημοκρατίας με επίσημη ανακήρυξη της, στις 16 Αυγούστου 1960. Ο στόχος των Ελληνοκυπρίων για Ένωση με την Ελλάδα, για τον οποίο άλλωστε ξέσπασε και ο απελευθερωτικός αγώνας της ΕΟΚΑ το 1955, δεν επιτεύχθηκε. Παρόλα αυτά η νεοσύστατη Κυπριακή Δημοκρατία και η δημιουργία μιας ανεξάρτητης Κύπρου, απαλλαγμένης από τη Βρετανική κυριαρχία, ελεύθερης έπειτα από αιώνες ξένης κυριαρχίας, ήταν πλέον γεγονός. Από το σημείο αυτό και έπειτα, ο χρόνος και η σύνεση των εμπλεκομένων χωρών, έμελλε να αποδείξουν αν οι συμφωνίες Ζυρίχης και Λονδίνου θα αποτελούσαν τελικά ευχή ή κατάρα για την Κύπρο. 

Παρακάτω ακολουθεί ένα βίντεο, από την εκπομπή της Ειρήνης Χαραλαμπίδου «το συζητάμε», στο οποίο αναλύεται εκτενώς το θέμα των συμφωνιών Ζυρίχης – Λονδίνου από τους: Γιαννάκης Κολοκασσίδης, Λέλλος Δημητριάδης εκλελεγμένος Βουλευτής το 1959, Νιαζί Κιζιλγιουρεκ, Μακάριος Δρουσιώτης, Χρύσανθος Χρυσάνθου, Δημήτρης Ταλιαδώρος.